3 januari 2003 Bezoek aan de schouwburg te Heerlen

In het kader van het 70-jarig bestaan werd een uitstapje georganiseerd naar de schouwburg te Heerlen. Daar werd een zang- en muziekuitvoering gegeven van het Don Kozakkenkoor. Als je dit koor nog nooit hebt horen zingen kun je je moeilijk voorstellen hoe het zal klinken en ga je er heen met de gedachte: ik ben benieuwd.
De uitvoering begon met Otsje Nasj, de Russische uitvoering van het "Onze Vader". Dit werd gezongen terwijl de zangers nog niet op het podium stonden. Daarna kwamen de 6 muzikanten met verschillende instrumenten. 
Pas toen begon de eigenlijke uitvoering. Het was geweldig.
Omdat het fenomeen Kozak niet zo bekend is, en wij als koor toch zo graag Russische liederen zingen is in de rest van deze pagina het nodige beschreven over de Kozakken, hun betekenis in de geschiedenis en uiteraard over hun muziek.
 

Kozakken
Ze vestigden zich daar waar grenzen moesten worden bewaakt en desnoods verdedigd. Alleen al aan de Don was het mogelijk om 70.000 "sabels" (ervaren ruiters) te mobiliseren. Geen van de door het keizerrijk Rusland gevoerde oorlogen, in de 19e en begin 20e eeuw, was zonder deelname van de kozakkentroepen: ze vochten mee in de Kaukasus, op de Krim, tijdens de Russisch-Turkse oorlog, ze streden mee voor de bevrijding van Bulgarije en vochten tegen de Duitse keizerlijke legers tijdens de Eerste Wereldoorlog van 1914 -1918.
De communistische omwenteling van 1917 veroorzaakte een zekere scheuring binnen de kozakkengemeenschap: alleen de "bezitlozen" onder hen volgden de Bolsjewieken. De overigen stelden zich neutraal tot afwachtend op, de loyaliteit tot het land was voor hen groter dan tot de tsaar (die inmiddels was afgezet). Toch duurde die terughoudendheid niet lang. Mensen die gewend zijn om hun mening luid en duidelijk te uiten, kregen grote problemen met de communistische, dictatoriale machthebbers. Vanaf 1919 vond er een soort van "de-kozakkizering" plaats, de kozakken werden bloedig vervolgd. Als militaire machtsfactor werden ze vernietigd. In emigratie vluchten �f de eigen afstamming min of meer verloochenen waren de keuzemogelijkheden.
Met andere woorden: achtergebleven kozakken in Rusland gingen als gemeenschap "ondergronds"; wel zeventig jaar lang duurde dit. Met de val van het communisme doken onmiddellijk afstammelingen van het vroegere kozakkenleger op. Inmiddels zijn, als vanouds weer aan de oevers van de Don maar ook elders, nederzettingen van kozakken opgericht, zogeheten "starlitsa's" met aan het hoofd de "atamanen". De kozakken zijn weer helemaal terug aan het Russische firmament
Met lichte zeilboten bevoeren zij de Kaspische Zee, de Zee van Azov en de Zwarte Zee tot aan Constantinopel (nu: Istanboel) toe.
De bloedverwantschap met het Russische volk werd echter nooit uit het oog verloren. Zo kwamen kozakkeneenheden (want in de loop van de tijd begon er zich zoiets als een militaire organisatie af te tekenen) de Russische troepen te hulp toen tsaar lwan de Verschrikkelijke de stad Kazan veroverde. Ook leverden ze slag aan de Oostzeekust om het vorstendom van Moskou de hegemonie te bezorgen over andere vorstendommen.
Zij waren het die moedig en fanatiek de Zweedse invasielegers bestreden en het van het Russische grondgebied verdreven.
Door de eeuwen heen waren de heersers van Rusland zich welbewust van de belangrijke militaire rol van de kozakken: de afwenteling van het Tartarenjuk, het winnen van oorlogen met Turken en de verdrijving van Napoleon en zijn legers viel voor een groot deel aan de kozakken toe te schrijven.
De Russische tsaren deden hun uiterste best om de kozakken aan zich te binden: wapens, munitie, geld, goederen, voedsel gingen gestaag richting Don. Het was eigenlijk de enige manier om enige invloed te houden op het roerige kozakkenvolk. Met zoveel gewapende daadkracht in de eigen achtertuin moesten de tsaren ook wel. Stel voor dat de kozakken zich eens tegen hen zouden keren, om wat voor reden dan ook. De kozakken namelijk gehoorzaamden alleen aan de zelf gekozen Ataman!Rond 1800 bereikte de roem van de kozakken, met name de Donkozakken, zijn hoogtepunt. Zij aan zij vochten ze met de reguliere Russische troepen onder aanvoering van Suworof. Onvergankelijke roem oogstten ze tildens de Italiaanse veldtocht door een barre tocht over de Alpen. In Oostenrijk en Pruissen streden ze tegen Napoleon en zijn legers, trokken op tot aan de boorden van de Noordzee en bereikten zelfs Parijs. De bakermat van alle Donkozakken bevindt zich aan de rivier de Don. Aan het begin van deze eeuw waren zij verdeeld over elf legers: aan de Don, de Kuban, in Astrachari, de Terek, in Uralsk, in Orenburg, in Semiretsjensk, aan de Usuri, de Amur, in Siberi� en de TransBaikal. Al deze legers bestonden uit zogeheten "sotjen" (honderdtallen) en regimenten van het Donleger.
De kozakken en de Russisch-Orthodoxe kerkmuziek

De Russisch-Orthodoxe kerk was altijd al het instituut dat het denken van de kozakken zowel in oorlogstijd als in vredestijd beinvloedde en bepaalde. Het kozakkendom en de Russisch-Orthodoxe kerk zijn ondeelbaar met elkaar verbonden. De volksgebruiken in het dagelijks leven van de kozakken zijn nauw verbonden met de kerkelijke riten. "Als kozak moet men geboren worden. Kozak moet men zijn", luidt het. "Dan verwerft men het hemelrijk en de roem in het nagelacht".

De vrijheidsliefde van de kozakken, hun vrije denken en handelen, be�nvloedde van haar kant ook de Russisch-Orthodoxe kerk in de woongebieden van de kozakken. Het gebruik om een militaire leiding te kiezen die de kozakkengemeenschap niet alleen in tijden van oorlog regeerde maar ook in tijden van vrede, had zijn invloed op de kerk. Zo kozen de kozakken hun geestelijken uit de rijen van buitengewoon hooggeachte, ontwikkelde en religieuze families. Een priester leste niet alleen de dorst naar religieuze behoeften maar vervulde tevens de functies van leraar en rechter. In geval van nood moest hij ook in staat zijn om met sabel of geweer op een paard te springen en te vechten.

De onderlinge vervlechting van de kerkelijke riten en de wereldse gewoonten be�nvloedde ook de muzikale cultuur van de kozakken. De liefde voor het lied, voor het zingen, (vooral voor het zingen in een koor) is eigen aan de kozakken. In het wereldlijk leven evenals op het gebied van het kerkelijke werd al op jonge leeftijd veel waarde gehecht aan de stimulering van de zangvaardigheden en het koorgezang. Daarom was ook bij de eenvoudige kozakken de cultuur van de koorzang hoogontwikkeld. Zo konden koren van eenvoudige niet-professionele zangers behalve de gebruikelijke volksliederen evenzogoed ingewikkelde koorwerken van bijvoorbeeld Bortniansky of Rachmaninov uitvoeren.
Als gevolg van de revolutie van 1917 werden de kozakken uitgeroeid of tot emigratie gedwongen.

In menige Hollywoodfilm staan ze voor levendige, dansende (met sabels), flink innemende vechtersbazen op vurige paardjes die voor niks en niemand bang zijn. De kozakken, want daarover gaat het hier, zijn inderdaad h��l opmerkelijke Russen. Met de riten en het gezang van de Orthodoxe kerk symboliseren ze voor miljoenen mensen "het" oude Rusland, dat voor beworiers van het westelijke deel van Europa net ver genoeg is om de nieuwsgierigheid naar vreemde, anderssoortige culturen en volkeren op een leuke manier te bevredigen.
Nederland en Duitsland hebben pas voor het eerst met kozakken leren kennismaken aan het einde van de Napoleontische bezetting. Na de val van het Franse keizerrijk in 1813, dat werd ingezet door de slag bij Leipzig, trokken tal van Russische legereenheden (lees: kozakken) op door Duitsland en Nederland om steden van hun Franse overheersers te ontdoen. Het is in deze tijd dat de kozakken, met hun berenmutsen en met hun grote strijdvaardigheid, tot de verbeelding van velen gingen spreken. Zoiets als Amerikanen en Canadezen dat in 1945 deden toen zij westelijk Europa van het nazisme ontdeden. Want iedere bevrijder, mits hij zich niet als de volgende bezetter ontpopt, is natuurlijk een held.
De kozakken bestaan ruim vijfhonderd jaar en tijdens dat halve millerinium hebben ze grote invioed gehad op de ontwikkeling van het Moskouse vorstendom, het Russische keizerrijk en van het Russische imperium als geheel.
De naam "kozak" stamt uit het Turks en betekent zoveel als vrije, onafhankelijke man. Nogal veelzeggend voor een land en een tijd waarin lijfeigenschap de gewoonste zaak van de wereld was. Deze vrije, onafhankelijke Russische mannen waren eigerilijk een soort van landlopers die zich, buiten de controle van Russische vorsten, in het wild ophielden. Met name langs de oevers van de rivier Don en zijn zijtakken. Door de jacht op wild, vis en wat het bos aan eetbaars opleverde wisten deze mensen zich in leven te houden. Van landbebouwing was geen sprake. Het was in alle opzichten een wild leven, waarin van het stichten van gezinnen, van de opbouw van een gevestigd sociaal leven geen of nauwelijks sprake was. Vagebonden eigenlijk. Kleding en wapens werden verworven door het overvallen van dorpen van Krimtartaren en Turken en handelskaravanen die optrokken langs de Don en Wolga.

De kozakken stammen af van gevluchte Russische boeren en steppebewoners, die naar de grenzen van het rijk trokken om daar in vrijheid te leven en tevens die vrijheid te beschermen. In feite was dit de eerste Russische emigratie, bestaande uit boerenmensen die de liefde voor het werk op het land en voor Moedertje Rusland zorgvuldig bewaarden. Het dagelijks leven van de kozakken was heel simpel en patriarchaal. In vredestijd hielden zij zich bezig met landbouw, jagen, vissen en militaire oefeningen, vooral schieten en wapenkennis. Als hij ten strijde trok deed de kozak dat altijd te paard. Hij wist hoe hij zich op de sterren moest ori�nteren, kon zich uitstekend camoufleren in het terrein en was een voortreffelijk spoorzoeker, waardoor hii de vijand op tijd wist te ontdekken. In zijn zadeltas had hij als gevechtsrantsoen kaakjes, spek, gedroogd vlees en vis en gierst. Kleine rivieren doorwaadde hij, maar als hij een grote rivier moest oversteken maakte hij eerst een klein houtvlot waarop het zadel, de voorraden en de wapens werden bevestigd. Dat vlot maakte hii dan vast aan de staart van het paard, waarna ze samen zwemmend overstaken, waarbij de kozak zich aan de manen van zijn trouwe vriend vasthield. In de volkstaal zijn veel spreekwoorden over de kozakken bewaard gebleven, zoals �een kozak huilt niet als hij in de ellende zit', 'een kozak drinkt uit zijn handkom en eet van ziin handpalm', 'een kozak lijdt honger, maar zijn paard is verzadigd', 'voor een kozak is zijn paard meer waard dan hij zelf', 'een kozak zonder paard is als een soldaat zonder geweer'. Je werd als kozak geboren en je stierf als een kozak. De kozakken waren dienstplichtige kolonisten. Heel hun leven bestond uit werken en militaire dienst, waarbij ze aan het eind van hun leven ervoor moesten zorgen dat hun kinderen toegerust waren voor diezelfde zware taak, te weten de verdediging van de uiterste grenzen van het vaderland. Elke nieuwe generatie kozakken erfde van de vaders dat plichtsbesef ten aanzien van de onvoorwaardelijke dienst aan het vaderland. Hun gemeenschap was gegrondvest op verheven uitgangspunten van saamhorigheid, broederschap en onderlinge hulpvaardigheid. Een kozak mocht zelf sterven, maar hij moest zijn kameraad redden.

Zowel de officieren als de eenvoudige manschappen vervulden hun dienstplicht uit diepe innerlijke overtuiging. Ze vreesden niet zozeer de straf van de commandant voor een nalatigheid, maar veel meer de hoon van de kozakken en de overige bewoners van de stanitsa, de kozakkennederzetting. De mooie tradities van het kozakkendom, zoals gehoorzaamheid aan de wet, discipline, werklust en dapperheid, eerbied voor de ouderen en een sterke familieband, werden in de loop der eeuwen bewaard en versterkt. De algemene dienstplicht betrof vrijwel alle mannen in de leeftijd van 20 tot 45 jaar. Hierdoor kwamen de huishoudelijke taken in hun volle zwaarte op de schouders van de kozakkenvrouwen te liggen. De bekende historicus E Sitsierbina schildert de 'kazatsjka'van toen als een ideaal mens, die nooit bij de pakken neer ging zitten ook al was het dagelijks leven van de kozakken nog zo zwaar. De kozakkenvrouwen deden in paardrijden en dapperheid niet onder voor hun mannen en broers. Ze konden goed overweg met het geweer en de sabel en niet zelden verdedigden zij hun leven en bezittingen tezamen met hun mannen, het wapen in de hand. De kozakkenkinderen leerden vanaf hun tiende jaar paardrijden en vanaf hun veertiende met wapens om te gaan. Te paard bewaakten zij het vee en de paarden en als dat nodig was deden zij samen met de volwassenen mee aan de verdediging van vestingen en dorpen. Bij de verdediging van de vesting Mozdok (gesticht in 1763 als voorpost bij de grens van de noordelijke Kaukasus) toonde de gehele kozakkenbevolking op 10 juni 1774 een tomeloze dapperheid. Het was tijdens de eerste Russisch﷓Turkse oorlog (1768 � 1774) en Mozdok was omsingeld door een leger van achtduizend Tataren, Kabardijnen en Turken. De militaire kozakken van de stad waren op veldtocht en in de vesting waren alleen grijsaards, vrouwen, kinderen en wat bestuurders achtergebleven. De vijand had er duidelijk op gerekend dat hij deze weerloze inwoners onder de voet zou lopen, te meer waar de vesting nog niet over een deugdelijk versterkte verdedigingswal beschikte. Maar hij kreeg te maken met de wanhopige weerstand van een volstrekt uniek leger met een wonderlijk allegaartje aan wapens.
De kozakkenvrouwen bleven kalm en werden niet bang van het fluiten van de kogels, de salvo's of het wilde geschreeuw en gekrijs van de aanvallers. Samen met de oude mannen weerstonden zij rustig de boosaardige aanvallen van de Tataren, waarbij ze zich verdedigden met sikkels en de aanvallers die de borstwering beklommen met zeisen van zich af sloegen. Er zijn bronnen die zeggen dat de Tataren op die tiende juni achthonderd man verloren hebben. De volgende dag vertrok de vijand onverwacht van het slagveld. De aanleiding daartoe was een geslaagd kanonschot van de kozak Perepork op het hoofdkwartier van de tegensatanders, waarbij een geliefde neef van de aanvoerder om het leven kwam. Deze laatste zag in de dood van zijn naaste verwant een slecht voorteken en brak de belegering van Mozdok op. Soortgelijke voorvallen zijn er vele in de geschiedenis van het kozakkendom.
De geschiedenis van de typisch Russische instrumenten

De Geschiedenis van de typisch Russische instrumenten gaat ver terug. De beroemde Balladenzanger Boyan droeg zijn liederen voor met Psalterbegeleiding. De Psalter is het oudste Russische instrument. Het heeft talrijke snaren en zijn vorm lijkt op een vogelvleugel. Een later type lijkt meer op een tafel. Dit type (Gusli) wordt nu nog veel gebruikt.

De Domra heeft een buikvorming lichaam en een lange hals. Het was heel popular bij toneelspelers en muzikanten. De Kerk had er echter bezwaren tegen en van velen werd hun instrument ontnomen en verbrand. Volgens de legende ontwikkelde een instrumentenbouwer een instrument waarvan het lichaam niet rond was maar driehoekig. Zo was de Balalaika. De kerk werd misleid.

Wanneer en hoe de Balalaika werkelijk ontstaan is, is niet bekend. Pas door de activiteiten van Vasity Andreev, een bijzonder beroemd musicus, verschenen Russische folkloreinstrumenten in de professionele orkesten. Hij ontwikkelde samen met de instrumentenbouwer Kalinov de Balalaika en gaf de Domra zijn huidige vorm. Andreev ontwikkelde een hele familie van orkestinstrumenten en richtte het eerste grote folkloreorkest op. Dit orkest werd wereldberoemd.

De Bayan is eveneens een bijzonder belangrijk instrument in de Russische muziek. Een knopaccordeon. Zijn naam ontleent hij aan de eerder genoemde zanger Boyan. De huidige versie maakt grote indruk door zijn toonomvang en geraffineerde klankschakeringen. Oorspronkelijk was het instrument veel kleiner en bezat veel minder knoppen en werd Harmonie genoemd. Ook nu nog bestaat het oude type maar de Bayan voert de boventoon.

Er zijn natuurlijk veel meer Russische instrumenten. Hier zijn alleen de instrumenten aan u voorgesteld welke bespeeld worden door het "Moskau Festival Ensemble"